TULAI IN MEILHEI LEH KUKI HO KIKAH A BOINA LENTAH AUM JEHIN MANIPUR AHI KOIKOI HI KUKI HAM TI SEILOU KHOH IN KAGEL IN AHI.
TULAI IN MEILHEI LEH KUKI HO KIKAH A BOINA LENTAH AUM JEHIN MANIPUR AHI KOIKOI HI KUKI HAM TI SEILOU KHOH IN KAGEL IN AHI.
Asun: N. Lhungdim
Thangting House
Molnom-West
19th September 2023
Kuki kiti hohi koi koi ham ti masanglai thusim leh lekha kisunho inungvet leh hitin akimu in ahi. Sir James Johnstone Manipur a phat sottah political agent a ana pangpa in lekhabu khat ana sun in Manipur and Naga Hills kiti hiche lekha dungjui chun Kuki hohi jatni in akhen in amasa hochu 1845 masang a Manipur a hunglut chu Old Kuki atin amaho chu tulai a Manipur a cheng Hmar leh Kom chuleh Tengnoupal District a cheng Maring Chandel District a cheng Anal, Lamkang, Mayon, Chothe leh adang dang hokhu ahi. 1845 jou a hunglut hochu New Kuki atin amaho chu tulai a Songpi District acheng Paite, Hmar, Vaiphei, Simte, Zou chuleh Kuki pao lhongpi tho phung 31 hohi ahi atin ahi. Ahinla lekhabu kisun dungjui in 1870 lai chun Calcutta a India vaipo Leutenant Governor Warren Hasting panlai in Chittagong Hill District ah thinglhangmi hotoh British sepai ho ana kisat uvin hiche va thinglhang miho chu Kuki tin ana kihe in ahi. Hiche hi 1770 kum chu ahitan ahi. Ahinla hetding khatchu Kuki, Chin, Lushei kiti holoi hi gam 3 ah ana cheng uvin Chin kiti hohi tulai a Myanmar masang a Burma kiti ho ah ana cheng uvin Lushei hohi Lushai Hill tulai a Mizoram kiti ah ana cheng uvin Kuki hohi Manipur leh North Cachar Hill Assam ah ana cheng uvin ahi. Mihem in gamgi aneipon gam in border aneibou ahi tichu hiche jat 3 hohi phung le chang thisan a kimat ahiuvin munchom chom ah gamchom chom ah cheng ujongleh kikhen theilou ahiuve. Hiti jeh chun hesoh genthei phatle amahohi khat akon in khat akichomsah theipon ahi. India sunga cheng Kuki leh Lushei hohi akimat jep kit in 1960 lai chun Mizoram a kon lamkai tamtah Manipur ah ahung uvin Kawnpui ah kikhopna lentah anei uvin hiche laichun hiche phatlai a Kuki tribe chom chom Paite National Council, Vaiphei National Organization, Kuki National Assembly leh ajat jat a kipohna holoi jong ana pangkhom uvin ahi. Hiche mun achun kinoptona khat ana nei uvin hiche phung le chang kimat thisan a kimat hohi kivaihomna khat noi a um in aphai ti khat ana kinopto uvin ahi. Hiche dungjui chun 1961 lai chun Mizo thusei them kidang Pu Laldenga in Mizo National Famine Front kiti khat ana phutdoh in ahi. Ajehchu 1961 in Mizoram ah mautaam ana um in hiche galsat nading achu ana phudoh ahi. Ahinla chomkhat jou in famine chu ada lha in Mizo National Front tin ana lheh in ahi. Hiti chun ol ol in 1963 lang chun Mizo National Front lamkai na a chamlhat thumding in ana kigong in ahi. Hiche ding chun ama jong East Pakistan ah aga kholjin in Assam Govt. in ana man ahinla chulai Assam Chief Minister B.P Chaliha toh ana kinopto dungjui uvin ana lhadoh uvin ahi. Ahinla aman atohgon chu achejom peh in Mizo Independent thumding in guhthim in na ana tongin 1965 langchun ima jouse ana gongtoh tan ahi. Hiti chun 1966 February 18th 1966 nin gal declaration ana bol uvin ahi. Hiche Independent declaration achun Mizo political lamkai tamtah ana pangin Manipur a seiding in Pu Lalkhohao Thangngeo ama jongchu singnatory khat ana hin ahi. Mizo Independent Declaration aboljeh uvin India govt. in khohtah in agel uvin March 6th in Aizawl khopi chu bomb ahin lhahkhum uvin mi tamtah athi in hiche va bomb lhah lah a pilot khat chu Rajasthan a Rajesh Prasad lenna heh a apan jeha Rajesh Pilot tia ana kihe khonung a Congress lamkai lentah khat ana hin ahi. Hiche thuboi phatchun Pu Laldenga jong East Pakistan ah ajamlut in Daka ah apansa in ahi. Hiche MNF Govt. a lamkai len ho chu Vice President Lalnunmawia Defence Minister Pu R. Zamawia leh adang dang ho ahiuvin Senator chu Malsawma Colney kitipa Bualhranga chuleh Manipur a Pu Lalkhohen Thangngeo jongchu khat ahi. 1971 kum a East Pakistan chu India Govt. in ahinlah a Bangladesh ahinsem phat in MNF sepai hojong um nading akisuhlou phat in Aracan langah ana kison uvin ahi. Tulai a Mizoram Chief Minister Pu Zoramthanga hi D.M College a 1965 a English Hons. ana jo ahi. B.A Hons. achai chai in MNF lamkai Pu Laldenga Secy. in ana pangin Pu Zoramthanga hi alim amel ahoilou vangin thusei them a kidang khat ahi. Aumlou beh jong thu aseileh ahibang bang a aseidoh thei ahi. 1964 lai chun keima jong D.M college ah college kana kai in B.A kana sim in keima tahin jong Pu Zoramthanga hi kana hekhan ahi.
Tuni a iseinom pen uchu ahileh Myanmar a Chin Hill acheng Chin kiti holeh Lushei Hill a cheng Mizo holeh Manipur a Kuki leh akinaipi phung le chang hohi abon a thisan khat noi a ana um ahi. Hijeh chun koima khenchom thei aki umpon thini manni hesoh genthei ni a kiveto dinga um ahi. Hijeh chun tuchung Meilhei hon Kuki leh akinaipi ho tha chimit ding agel naova hin Mizoram a Mizo hon sum le pai neh leh chah sil le chen in sei joulou tobang in ei kithopiuvin ama ho chunga kipa thu sei joulou iphong uvin ahi. Vangset umtah in MNF gal kipat lai chun Manipur ah Mizoram toh kimat acheng Hmar leh Paite pao tho hon ana dou uvin Kuki pao lhongpi tho holeh Gangte pao tho Pu Demkhosiek Gangte leh Pu Lalkhohen Thangngeo jehin sepai ho khat ah ana thoh uvin thi le man jong tamtah ana toh uvin ahi. Ahinla Mizoram state hung kisem jou in MNF Govt. hon imacha kithopi ding ana gel pouvin ahi. Ahinla tun tuchung in abat uh sa tobang in sei joulou khop in eiki thopi uvin tua jong achom a kipoh ding tileh thivui ding kisan ho a amahon eiha kithopi jeh uvin phat chomkhat jou leh Manipur akon a achom a kipohna inei ding uhi kinepna lentah akinei in ahi. Tuhi phung le chang jat le nam a kikhen phat ahi tapon ahi. Thakhat a din phat kilungto phat ahitan ahi. Kuki leh akinaipi ho jouse kitona leh chamna in vaihom tahen.
Comments
Post a Comment