Skip to main content

MOLTUHTE THUSIM | KUKI BLACKDAY

 MOLTUH TE THUSIM #SahnitNi #KukiBlackDay


Tangkhul led NSCN(IM) Kacha Naga hole Kuki ho kiboi lai 1992-1997 thusim aki minphah sehleh Moltuh te kithana thilsoh jong hi suhmil thei ahipon, chuleh Naga Gal ahung khohset najong Moltuh mun’a Naopui ho hung kitha apat athu hi hung khohse pen ahi.  Hiche masang chun mundang ah; kitha kimat thu ana um pan tan, hinlah chuti tah in, kitha kimat ho ana ha um behseh naipon, chuleh Moltuh tetoh kho kinaicha Cheng sopi Anal, Lamkang ho kho Khunthah, Paraolon chuleh Challong kiti hojong galmi mit’a kimu naleh kimit thipna i-ma ana um naipon ahi. 

<script async src="https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-8876661732682016"crossorigin="anonymous"></script>

MOLTUH GAM UM DOL:

Moltuh gam hi Chandel District Khengjoy Sub. Division hopsung’a um ahin, Phungkhai a sei din Touthang te khosat na munpi khat chu ahi. Imphal a kipat 135 km vel’a gamlha ahin, Chuleh Tengnoupal District HQ noija um Chahmol kho akipat New Samtal Road a kiche phei ahi. 

Hiche New Samtal Road hi ijot na ahileh Old-Kuki ana hi Sopi Anal,Lamkang, Chothe ho kho kijot phei peh’a achaina pen Khunthah kho ikhel leh Kuki kho kipatna Moltuh kilhung ahi. Gallai a sei dia Moltuh chu Naga toh kigamgi na ( Boundary) mun ana hi-e. 

Hiche Moltuh vangkho hi Lhangvum’a um khonom tah ahin, Inn 50 vel chenna mun ahi. New Samtal Road in ajotpa ahin, Chuleh Sepai Battalion khat touna mun jong ahi kit’e. Hiche Moltuh kho akon ahin, Burma gam Sagain Division leh Kabaw Valley hojong mit’a muthei ahi. Agam hi Thinglhang gam chuleh Thinglhang Bulei, Melei, Joulei bol’a kivahna gam ahin, Solam ah Chahbem Mol kiti khat aum in, Lhum lam ah; Campamol kiti khat aum in, Huitheng - Twitheng umna Gam, Juleva Sale Nga ninglhing set in aum in, chuleh Gamdop alhangpia Meibol leh Go tamna gamjong ahi. Imphal khopi toh kigamlhat tah ahi jeh chun, Bazar kaina ding mun naipen chu Pallel leh Chandel ahijeng in, Moltuh te dia Kailhang (Bazaar) kaina dia nithum nili suhmang ngaiji ahi.

Sakho lam’a seidin Chongthu Baptist Association ( Ch.B.A) tua C.B.C.A Gambih No. 04 a um ahiuvin, Population hi  250/350  kikah tobang ahije. Thinglhang kho hijongleh Sepai leh BRTF ho umna munpi khat ana hijeh chun, sum le pai jong ana ninglhing lheh in, Thinglhang kho neocha hijongleh Sepai touna mun khat ana hijeh chun, kho dang hosang chun, athupi nakhat ana um’e. chuleh Thinglhang mite dia Gancha manlu pen Sel (Mithun) tamna mun jong ana hi’e.

<script async src="https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-8876661732682016"

     crossorigin="anonymous"></script>

GAL HUNG KIPAT DAN LEH 

NAOPUI HO KITHA DAN:

Nilhah seh leh AIR ah Kuki-Naga kiboina thusoh lasoh ho akija jingtan, hibang chun, Haosa upa hon kikhopna ana nei uvin, Moltuh kho hi Naga gamtoh kimat ahijeh in, Lou lho thingpoh ijakai kichih theija ahithei channa Naga gam jot tah lou ding chuleh kholche tolche aum jongleh Burma gamkai (Moreh) lam’a che din Innpi pun khosung mite thulhahna ana neijun, hibang chun, Lhangsam panjong Haosa upa kilolna chu khosung mipi hetdin Khosung ah’ Lhang anasam’e.

Hijongleh Pu Doukhosei Touthang akum (28) leh  Ajinu Nu Tinkhohoi Touthang  (20) chanu Baby Tingneng (2 years) chu apute kom Leisan kho mun’a Naopuina kin bol dia ana kigo chai’u ahitan, chelou thei din ana kigel tapouve. Jingkho ahung vahtan, Naopui ding hojong akipan doh tauve. Hiche Leisan kho jotna ding ahin, Lampi ni aum’e, khat chu; Lou lampi Peolei Lhang lam ahin, anina chu Main Road akon kiche a Naga kho Khunthah a kigal kaija Haosapu lhang’a kikumsuh’a Leisan kho chu gaki lhungthei ahije.

Naopui  ding hochu thule la nopmo sesu toh Lou lampi akon che uvin tin khosung mite'n ana thuhil un, hinlah alah uva atehpen, Pi/Nu Sontin Touthang (60 Years) chun keiho numei chapang ho kon epi ding eiti diu ham tin, Vot tamtoh naosen pum’a Lou lampi chu itijong kijot ding ham tin, koima thusei ngailouvin, ama thusah natah in, Naga gam lam chu ana jon tauvin ahi. Hijongleh Pi Hoikhotin Touthang, Ng. Tinlhing Touthang leh Pu Doupao hochu Leisan kho lhunna din Munse kiti lhang akon chun ana chesuh un, Lou lampi anajot uvin ahileh Saturday nikho chun ajotna mun’u (Destination) Leisan Vangkho chu nilhah lam 3:00 pm vel in aga lhung tauve.

Adangse Pasal ni Pu Letkhongam Touthang (60) leh Pu Doukhosei Touthang (28) chuleh  Naosen Baby Tingneng ( 2 Years) pum’a numei mithum, Nu Sontin  (60) Nu Lhingkhotin  (48) leh Naosen penna Nu Tinkhohoi Touthang  (20) hochun Haosapu Lhangjuija um Lhang lampi chu ajuisuh tauve. Chutia Haosapu Lhang tia kihe lhangnom tah dongkot’a um Kemdo achun phat chomkhat aki nga pa uvin, athi ding’u alha uvin ahet hitantin, Hatah in khatvei nuijin ahung nui uvin, hiche Kemdo mol’akon anui-gin uchu lhang achun akithong jeng in, ahi. Hiche jou phat chomkhat jouvin, mika gin ahung kija kitan, hichu galmi ho khut’a gim genthei naleh nat-thoh lalna jeh’a aka gin uleh apen gin’u ana hitan, Loujaova pang lomlhang holeh Lou geh hon, kale maona Aw-gin chu anaja phapeh uvin ahi.


HICHE MASANG THILSOH:

 Sopi teho thi masang thusoh neokhat gah nungsei tadi leu hen, Moreh toh kinai cha Boundary juija KNA Training bol’a damlou jeh’a khosung’a kijen na hung KNA Nam Sepay mini chu NSCN-IM hon akijenna hon kho mun ah; mikhat ahin that tauvin, khatpa vang chu khosung mite'n ana huhdoh tauve. Hiche KNA Training bollai khat ahin tha uva kon chun NSCN-IM hochu KNA hon ahinle del diu ahetphat un ahung jam taove. 

Chutia ahung jam jinglai uchun, tua kisei Haosapu Lhang ahung gei tauvin, mun kilem laitah Song leh Thing kihelna lam kon achun Ambush ana tou tauve, Chutia  Pangkot leh Haosapu mol umna lhang’a Galmi  NSCN-IM ho KNA kap dia Ambush ana tou laitah uchun kho hephalou Nao Puidia Leisan kho jonna che sopi hochun, lam ahin jotsuh tauvin, Adang se se chu kho hepha louvin, achesuh jangpet un, hinlah hiche Lamkon NSCN-IM ho michan na mun laitah achun, alah uva atehpen, Pu Letkhongam Touthang chu lampi lai tah in ading den tan, mihem hunam hepi bang chun, lamsah lam lhang ah akihei le-len ahileh; Galmi hochu ahin mudoh tai.


NAO PUI HO THI DAN:

KNA ho ana chang NSCN-IM hochun milham hochu aum lam’u kihetsah lou ding thipbeh’a lhadoh ding anatiu ahi-e. Hijongleh Tehsepun ahin mudoh phat uchun, abon uvin, aman tauvin ahi. Ajeh chu asol pei uva KNA hotoh ahung kito khah uva ahileh ama ho dia boithei ding ana umtah jeh chun, ana lhaso tapouvin, thina chan gotna peh din lampi a kipat metre 70 tobang’a gamlha mun achun ana pui doh tauve. Hichun numei ho chu hing hoidin ahin soldoh tauvin, pasal teni vang mun chom cheh ah; tha din akaisuh tauve. (Hiche mithat ahi Paraolon khomi phabep jong jao ahi)

Chutia a-umlai tah uchun Nupi naolhang hochu pasal teni chu nah in kaple maovin aum tauve. Hijongleh kale maova phachom ding ana hitapon, amaho jong nang-chet in, Innlam’a kile din athil’u ahin kipoh un, Lhang achun ol-ol in lunghem puldou thoh pum pum in a ahung kile tauve. Chutia numei ho ahing’a hin le sol ding chu alah uva lamkai khat chu ana nom tapon, thatei tei ding lungput ana nei tah jeh chun, 

Inlam jon na anale sol’u numei hojong chu agale kou uvin, hiti chun Lhang lampi toh kigam lhat behlou namun Dam lai achun abon uvin, alol-u aban at tan peh un, athat tauve. Chuleh tehsepi chu akha lhang-gu jong avohchip peh un ahi.

Naosen Baby penna Nu Tinkhohoi chu cha khatbou nei nalai melhoitah ahin, ama chu asuhset jou uva ajunthahna mun’a Molbong khat jong ana hetlut peh kit nalaiju ahi-e. Hiche hi numei hina kijapeh lou, Gancha kibolna dia jong kilom hilou mihem kibolna thet umtah khat chu ahi. Chuleh Naosen jong chu alol aheboh peh’ un, alu leh amai akhel un, anunglam ah; amai ana um in, ama lam alu ana ngetsah un, Anu kengchut achun ana tousah un, Anu chung ah ana kingaisah uve.

Pasal teni vang chu Tehsepu Pu Letkhongam Touthang chu Solam ah ana puilha un, numei ho kithana akon half km vel’a gamlha lhangvum Songlei mun khat ah; ana that uvin, Songchung achun analupsah uvin, alu ana tachip deh peh uve. Chuleh Pu Doukhosei Naosen pa chu lhang khat ah ana kaidoh kit un, amit akanpeh uvin, atuhkhu khatvei ajep peh un, chuleh adip leh akhut phang teni chem in anasut peh uve.

Amaho hi 10th October 1992 (Saturday) nikho jinglam nidan 8.00 am vel’a khomun ana dalhah uva 11:00 am vel’a thina anato’u ahi-e. Tuni geijin, hiche Pangkot leh Haosapu Lhang’a Sopi ho kithana mun melhet jing nadin alupna chung cheh uvah; Song khat cheh phupeh anahin, Moltuh ten hiche Lhang hi ajotpa chan uleh asopiteu geldoh nan, amun agachonlut ji-un, taona ana mang jingji uve.


HAOSAPU LHANG’A CHE HO 

THI ITI HUNG KIHET DOH HAM...?

Chung lam’a isei-u Munse kiti Lou jotna lam Peolei Lhang akon Leisan kho jonna ana che ho chu nilhah lam in, ajotna diu Leisan Vangkho chu 3:00 pm vel in aga lhung tauvin, hinlah Naga gam hin jotpa-a Haosapu lhang’a kon Leisan khopi jon dia hung sopi ho chu ajotna diu mun ahung lhung jou tapouvin, ama ho neh dia kisem An leh twi hojong nehlou vin ana umtan, Leisan kho mite chu ana sulung gim pan tauve.

Jingkho ahung vahtan, Nao puidia hung sopi cheng ajotna diu mun Leisan ahung lhun tah lou phat un, Lou lam’a anache Moltuh mi Pi Hoikhotin Touthang leh nungah Tinkholhing Touthang chu Leisan akon Moltuh gam jon in ahung kile hontan, Naosen hin lhonpi sopi cheng hungna Haosapu Lhang chu ahin jotpa hontan ahileh; lamsah lamlhang’a hampa ho ajih kisih tan-a Ana kijut ngim sil-sel leh lamsah lamlhang’a mihem khunung hochu ahin mudoh hontai. Chu’a kon chun alung hon ah; kichatna khat ana nei hontan, asopi cheng hohin ajotna lou mun’u lhung ahitauve ti ahin hetdoh lhon phat in, amani jong man gangtah in, Moltuh ahin jon hontai.

Nilhah khojin chit-chep, mihem leh Kungbul kimel hettheilou phat tiding ham khun, kho ahung lhung hontai. Sunday ni ahijeh in, Khosung mite jouse Hou-Inn ana kai uve. Hou-Inn kai kikhen-khen in, mipi ahung kitolsuh uvin, ahileh Lhanmol lam’a kon Nu Hoikhotin leh Nungah Tinkholhing man gangtah’a ahung chu mijousen amutan, hichun khosung mite Hou Inn kai-a che jouse chun, Molchung’a um Hou-Inn lampi kumsuhna lamkot achun, ana ngah tauve. Chutia sopi teni ahung lhun lhun hon chun, Naosen hin lhonpi ho Leisan kho ahung lhung tapouve tin mipi ahin hetsah hontan ahileh khosung mipi chu lunggim naleh kale mao nan ana dim tauvin, chuleh Haosa upa kikhopna  din Innpi te inn akon emergency tah in Dah ahung gingtan, Semang pachong ho makai nan, Innpite Inn ah kihou khomna ana nei tauve.

Hiche 11th October 1992 Sunday nilhah chun Moltuh te din KHOISAT JAAN, LUNGJIN, LUNGGIMNA JAAN, ana lhungtan, khosungmi koima jan imu-louvin ana umlo tauve. Hijeh chun hiche Moltuh te thusim Documentary Film adia tohgon akinei na akhun a Film min din “KHOISAT JAAN” Lhang Akisam’e, ana kisah in ahi.


MITHI HO LONG KIHOL DAN:

Haosa Upa kihouna bang chun, nithum jou 13th October 1992 Wednesday nikho chu Moltuh Post a tou 7th Para Regiment hotoh khosung’a um gollhang thahat holeh gamlen hat phabep in, thilong chu ana hol pan tauvin, hinlah Sepai hochu Main Road akon 100 metre a che ding ana nop lou jeh uchun, thilong chu ana muthei tapouvin, hinlah mithi gim nam ho hetdoh ana hitai.

Ajing nikho 14th October 1992 nikho chun Lhang sung’a akipedoh koi hileh tin thilong holdin  lhang ahung kisam tan ahileh mihangsan tah miko (9) ahung kipedoh un, ama hochun guhthim in, thilong chu Sepay holeh milham ho hetlou vin aga hol pan tauve. Thilong hol’a pan anala ho chu ahileh 

(i) Pu Lhunkholet Touthang, Moltuh, 

(ii) Pu Pumkholun Touthang, Moltuh 

(iii) Pu Konthong Touthang, Moltuh 

(iv) Pu Ngamsei Touthang, Moltuh 

(v)  Pu Thokhothang Haokip, Songjang 

(vi) Pu Onkholal Haokip, Khangbarol 

(vii) Pu Janglet Haokip, Laijang 

(viii) Pu Holngam Haokip, Lamphei Haosapu 

(ix) Pu Jamthang Touthang, Moltuh Village ho cheng ahiuve.

Amaho hangsan najal in, Numei holeh Pu Letkhongam longdamsa chu mudoh ana hitan, hinlah Pu Doukhosei Touthang longdamsa vang mudoh ahi naipon, aumna jong het ahi tapoi. Ama hohi athi jouvu ni 5 (Five Days) jouva along’u kimudoh bep ahi. Chutia alongdamsa-u mudoh ahi phat chun, 15th October 1992 nikho chun Chandel’a Manipur Rifles (MR) chuleh Police hotoh khosung mihon thilong ho chu aga phong uvin, ajing nikho chun vuiliem na ana nei tauve.

Pu Doukhosei Touthang vang chu aumna akihetapon, hiche phat chun, Moltuh kho’a tou Army hochun Paraolon techu thu anape uvin, ahileh akithani 10th October apat 19th October 1992 nikho chun Paraolon Haosapu Pu Nungnong Lamkang leh Khunthah Haosapu Pu Angchapi lamkai nan Khunthah leh Paraolon khomiten, Chandel aum MR hotoh kithon Pu Doukhosei thilong chu Lhanmol chan ahung thah uvin, ahi. 


THIVUI CHAINA ANA UM :

Pu Doukhosei Touthang longdamsa khomol ahung lhung tan, Jan khovah in Lhanmol noi lam pam ah; thilong chu akoijun, Thise ahijeh chun, khosung lhut talouvin, mei atipeh un, jan khovah in ana koi tauve. Jingkah matah in Pu Doukhosei Upa Pu Jamkholun chu khomol lam’a anaopa longdamsa umna lam achun achepheijin, ahileh Humpi (Tiger) khat amun chuleh anaopa thilong kikoina jetleh vei achun, Humpi khunung leh akolna nung aum in, amul hojong mutheijin ana um nalaije. 

Hetding khat chu; Pu Doukhosei Touthang hi; athi a kipat gammang lah’a nikho (9 days) aum sung chun, atahsa chung achun, ganhing maha khat cha aumpon, hiche Humpi chun jule va ho akon ana vendoh jing ahi. Hiche keu hilouva Lhanmol chan geija ahin juilut na jankhat ahung nga nahlai ahi-e. Hethei din, tuni chan in, hiche Lhanmol Humpi khunung leh akolna mun achun, masang’a ana umkha lou hel chu tuhin, Lhemlhung  aum in, chuhlai phat leh hiche Lhemlhung lei chu aga ki-kilah jin, Sailu chang in aki-kihul jin, tuni chan in mutheijin aum nalaije.

Pu Jamkholun Touthang in, athisa asopiho Kosa nan Selchal khat athat in, chuleh Pu Tongkham Touthang te Sel-la khat chu Lhanmol pam lam ah; ana puidoh in, Humpipa nehdin, anasol mang’e. Ajing athaijin, hiche Sel-la (Selnou) chu Lhanmol kheljep’a Bilei achun humpin adah lang khat ana nechaijin, atahsa dang se-se vang chu i-ma analo pon, khosung mite nehdin ana dalha kit in, ahi. Hichan geija Gamsa hangtah Humpi in, galmi ho khut’a ahinkho ana chan, sopi ho ana ngailut nahi thil kidang tah jong ahin, atahsan lou jong tampi i-um maitheiju ahi nalaije.


MICHING MITHEM KOI KOI 

IN MOLTUH TE ANA LUNGHEMPI EM:

Moltuh a Naopui ho thigimnei na thu hi muntin ah; ahung kithang tan, ajapha jousen, pohnat naleh thangtop nan ana nei tauvin, chuleh lungnat najal’a khangdong tampi Nampi natong dia gamle nam adia ahinkho ana phal’a KNA anajon jong  ana umlo tan, chukeu hilouva taona geldoh’a mitlhi long  a Moltuh te lunghem lunggim na thohpi Kuki chate tampi ana um in ahi.

Moltuhte kithana chung ahin, Chandel DC pa, Tengnoupal OC pajong ahung hon in, Pu Dr T.Lunkim injong athi ho jouse thitom na ahung neijin, chuleh Moltuh post a tou CO pa jong nasatah in, ana housen ahi. Aban  in,Pu TL Haokip leh  Ch.B.A Association lamkai hojong Pu JK. Touthang makainan, ahung un, nehle chah sil-le chen jong khosung mite ana peuvin ahi. Adang dang miching mithem nam ngailu tampi jong ana kalsong in, amin’u ana kihe gam tapon ahi.


KUKI DEFENCE FORCE 

(KDF) HO HUNGLUT:

1992- kum lhun kon in Moltuh Post a tou 7th Para Regiment hochu Moltuh dalhan ana kitoldoh tauve. Hiche phat laija Manipur CM chu (L) Rishang Keishing anahi-e. Chutia Army ho akitoldoh phat uvin, Moltuh gam le go chu ahuh ding ana umtapon, khosungmi koima lungmong lha mong in, aki umthei tapoi. Hijongleh Lhangsung ngailut najal’a ana kiphutdoh Kuki Defence Force (KDF) hochu Pu Haopu Haokip, Khengjoy, Pu Tongthang Saibol Village, leh Pu Holngam Haokip Lamphel Village, makainan, Section khat (Mi-7) chu ahung kitol lut tauvin, hemle thal hoile pha um hih jongleh Thihnang, Cartus leh Pumpi ho mangchan, sun le jan in khosung chu ahin vetup pan tauvin, Lou lho thingpohna mun ho ah jong duty ana po uvin, khosung mite chun kihinso nadin Thinglhang lei ana bol uvin ahi.

Moltuh khomi KDF a 

anapang hochu ahileh 

(i) Pu Jikhohao Touthang, 

(ii) Pu Palal Touthang, 

(iii) Pu Pumkholun Touthang, 

(iv) Pu Jamsei Touthang leh

(v) Gl. Jilson Touthang ho ahi uve. 

April-1993 kum chun Burma gamgi chinna um T.Bongmol akon KDF mi 30 val ahung kitol un, Moltuh khotoh kinaicha um Khunthah chu ahung Hallha un, mikhat jong ana that uve, Aban in, Khunthah kho ban tah’a um Lamkang kho Paraolon chu ana hallha kit un, pasalni ana that kit uve. Chuban in Challong kho chu ana bulhu kit un, hinlah khomi koima ana um tapon, adalhah’u Inn hochu aban hallhah peh kit uve. Hiche kum ma-ma chun NSCN-IM hon jong Kuki kho Leisan leh Maojang chu ana hallha kit tauvin ahi.


1994- KUM’A KHOSUNG MI THINA TOH:

4th July 1994 kum chun Moltuh Haosapu Pu Doukhoson Touthang Upa aum talou 

(L) Pu Helkholun Touthang chapa neopa 

Gl Khaithong chu Sugnu St.Joshep School a Matric Exam bol a lolhing joulou Compartment Exam bol dia Form kilah dia Piljang aum aloipa Thangmang toh garineo Scooter a che hon ahin, ahung kile lam hon in, NSCN-IM hon Sugnu leh Kakching kikah Umathel mun achun ana chang un, Thal in ahinkap uvin ahileh Gari tol aloipa Thangmang chu apet pet in ana thi tan, 

Gl Khaithong chun ahinkho huhdoh ding deina jal in, thisan naisan pum pum chun, ana jam in, hinlah galmi khut’a kon ana kihuhdoh jou talouvin, aleiset hinkho ana beitai.

Along damsa hon chu aumna lam ana kihepha tapon, iti ahol vang uvin, mu ana hitapoi. Akitha jou hon hapta khat jouvin, Moltuh Haosapu Pu Doukhoson chun Chulaija SP anahi P. Doungel IPS panpi najal in, mudoh ana hitan, ninga (5 Days) nung hijongleh akivuina hon mun’a kon khutdoh anahin, Pallel Lhanmol ah vui ana hi hontai.


1995: KUM’A THILSOH:

1995 kum hin MR a pang 

Pu Jamkhongam Touthang chu Chandel Leikun mun’a posting lha ahin, ama hi Driver ahi-e. Sepai Family ho  chate Chandel Bazar mun’a gapui dia achena ah; NSCN-IM hon ana kailha uvin, Bazar chun ana kaplih kit tauve. Amahin Chapa nileh aji ngaitah ana dalhah ahi. Chuleh amahi 1992 kum’a anathi Pu Doukhosei Touthang toh sopi khat ahikit’e.


1994- KUKI NATIONAL ARMY 

(KNA) HO HUNG LUT:

1993-kumsung KDF in Moltuh gamle go-khole veng aventup jou akumkit 1994 kum in, Moreh lam’a kon kineppi umtah Kuki National Army (KNA) section khat (Mi-7) hochu  Moltuh kholeh veng ngah din ahung kitol lutkit tauvin, khosung miten kichat tijatna jouse sumil leuvin, KNA nam sepai hochu ana kineppi lheh uvin, ana kisonpi lheh uve. 

(Tulaijin, thingnoimi imu uleh akivetda/mudan, chulaija vang chu thingnoimi ho akimu pou pou leh kilung mong jeng ahi)

Hiche Moltuh gam le Go huh dia hung 

KNA, Kuki Army hochu ahileh;

(i) Mr Thangboi Kuki-Seargeant, Ama lamkaina um’u ahije.

(ii) Mr Seiboi Touthang, Bollon Village, Chandel District

(iii) Mr Momong Burma ( Amahi Burma Army ahin, KNA a hung jamlut ahi)

(iv) Mr Hemgoulen Haokip, Thingphai Village Chandel District

(v) Mr Thongmang Touthang, Phoilen Village Chandel District

(vi) Mr Ngamcha Haokip, 

mikhat vang amin akihe tapoi.

 1994 kum’a pat 1996 December phat sung in, KNA hon gamle go phate cha ana ngah uvin, khomiten, lungmong lhamong in kihinso nadin Lou-Naa ana kitoh uvin ahi. Jan tengleh Inson a Gollhang holeh Upa hochun Duty apojing uvin, hiti chun sunle jan khen louvin, Moltuh techu KNA ho vetsuina noijin, khosung vengsung ah; lungmong lhamong in ana khosa uve.


MOLTUH KHO LE VENG KIBULHU:

 10th October 1992 Nao Pui ho kitha jou kal kumli ( After 4 Years) jou 4th September 1996 nikho jingpi matah 4:30 am vel in, NSCN-IM Cadre 100 val leh Assam Rifle ho pang khom in, Moltuh khole veng halmang ding leh sumang din, Sepai gari leh Saktiman ah; galmi 200 val ahung kitol uvin, Moltuh kho chu ahung bulhu kit tauve.

 Jingkah matah’a Duty poho chu ahileh 

(i)Pu Jillun Touthang, 

(ii)Pu Shopao Touthang leh 

(iii)Pu Lunsei Mate ho ahi uvin, 

Pu Jillun hin galmi hochu ahin mudoh tan, avetleh Sepai von kivon ngen ahi uvin, aman jong KNA ho thou doh din, aloi teni asol in, hiti chun KNA hochu agathou doh uvin ahileh NSCN-IM hochun Khosung lam jon din Meithal ahinkap pan tauve.

Khosung mite imut nop pet laitah ahin, thal ahung gin phat chun, mipi chu adon don ah; ajam cheh tauvin, sangkhol toka cheng man lou loi, ajinu nih hin kichen na achate hin jampia hung loi, hitichun, ama ama kihinso theina ding cheh gel in, ajamcheh un, thal ahagin chan in, Go jong ahajuh cheh cheh in, khosung chu meibol in atom in, koima akimelmu thei tapon ahi. 

( Go juh leh Meibol kai chun galmi ho lungtup leh kinepna ana molphousah in ahi) 

Hiche nikho chun Go julou hihen lang Meibol ana kailou hileh khosung mi ijat hamkhat in ahinkho ana chanlo ding chuleh Galmi ten Moltuh khole veng chu ana hallhah diu anahitai. Hijongleh Pathen  panpi najal leh milungset nachu ana kichang’a meithal ahung gin pou pouleh Go hungju ham lah lah jeng; chuleh Khosung chu Meibol in anatom jengji ahi-e.

 Hetding; Pute ho akon kija thu kit chu ahileh; Moltuh kho lhumlam’a um Kampamol kiti molsangtah a cheng te Thilhate hi thilhapha ahi uvin, amaho hin Moltuhte hi ana huhdoh’u ahi-e, thal agin leh meibol leh go ahung kitho jengji chu amaho kithopina ichan’u ahitin ana sei uve. 

(Hiche hi atah jong hi meithei; ahinlah Epi chu hileh Pathen dihtah houte ihi jeh uva Pathen in, galmite khut’a kon eina huhdoh’u ahi tihi kichehsel ahi-e)


KNA MITHUM IN MOLTUH 

KHOLE VENG ANA HUHDOH’U;

Galmiten Khosung ahin lonkhum phat un, KNA hojong ahung kigong tauvin, hiti chun Gal ahin pan tauve, Hinlah alamkai pau Oipu Thangboi chu hiche nikho chun ana umpon ahi. Kuki Army Hemgoulen chun manchah hoipen leh phapen, G-3 khat ana kichoijin, vanchung lam doijin, magazine khat ana kapchaijin, ana jamtai.

Chuphat in, Nam Sepai Momong leh Seiboi chuleh Thongmang hochu nung chon lou hel in, manchah 21-Rifle khat, G-4 khatleh Rifle khat kichoijin, khosung chu ana huh uvin, galmite manchah phatah tah leh hoitah tah ho ging lou vin ana kikapto pi uvin ahi. Hiche nikho-a Nam Sepai ho galman chah choi chu lungna chimset’a galbol nathei hemle thal ana umlou hel ahi.

Security Force holeh NSCN-IM ho kitho khom’a hung ahi uvin, atam val behseh uvin, amaho leh amaho jong akikapto tauvin, koi ahi ana kihethei tahlou jeh uvin, ana kiboilo uve. Chuleh hiche Moltuh Firing ahin, hetthei tah in, Assam Rifles JCO khat jaonan, Jawan mi-5 in thina ana toh uvin ahi. Ipi jeh’a Sepai toh NSCN-IM hung kon khom’a Moltuh bulhu dia hung hiu ham tia anungthu akikhol chun, Naga Numei meihoi tah khat lupkhom pi jeh’a Sepai chujat in ahinkhou ahung chanlo-u ahi-e tithu ana kijai.  Ajonan, KNA Sepay Gollhang hangsan, Momong leh Seiboi bou chutoh galmi ho ana kikapto uvin, NSCN-IM Cadre mithum leh JCO khat jaona Sepai – 6 in thina ana toh uvin ahi.

Khosung a KNA ho gena Inn mun Pu Konthong Touthang te Innchu hatah in ana kap uvin, ahileh achapa Thanggin chu akeng a-ah khumit ana kapkhah peh uvin, chuleh achanu Tinkhoneng jong akeng ana kapkhah peh uvin, KNA Sepay Thongmang jong akhut ana kapkhah peh kit uvin ahi.

Chutia Gal nasatah’a ana um vang chun 

Pu Sholhun Touthang te Innko chu koima jamdoh louvin, Bu akihon uvin, ithi ujongleh Inlum ma ithi diu ahitin, Innsung achun ajochan uvin ana kiveng uve. Aphat na khat chu KNA Sepay Gollhang Seiboi leh Momong chu agil hon ahung kieltan, chuphat chun, Pu Sholhun te In achun alheilut hon, in, Bubel achun me asunglut hon, in abelpum chun ahin kichoi hon in galkaptoh buneh ana thaw lhon’e.

Chutia Galkap leh buneh athaw honlai tah chun, abubel hon chu ana kilih mang in, 

khosung'a zalentah-a kilha Vohpi khat in abu hon chu ana nehchai peh kit nalaiset hon’e..( Nuijat jong aum in, lungset set jong aum hon’e)

Kikap tona chu Jingkal 4:30 am apat nilhah lam 2:00 pm chan um ahin, agel bang uva khosung ahin nolut thei tahlou phat uvin, mithi ho chu Sepay ho Gypsy khat in akilhoh doh uvin, NSCN-IM leh Security Force hochu ana kinungle tauvin ahi. Kikaptona ahung kichaitan, khosung mite jong akisel nau gammang lah akon in khosung ahin jon un, khomi hochu kana leh lhilon nan ana lonkhum uvin, Khole veng huhdoh’a pang KNA Sepay hangsang hochu Uicha khat athapeh uvin, Galjou ahijeh uvin, jana neitah in ana bol uve.


A-UM TALOU KNA LAMKAI T.T 

@TOUTHANG SAPPA KISIH-A ANA DIM:

Moltuh kho chu galmi ten 4th September 1996 jinglam 4:30 vel’a ahin bulhu pan’u ahin, hiche masang 3rd September nikho chun Touthang Sappa tia ana kisei minthang aum talou Pu Tongthang @ T.T Touthang chu Nam Sepai mi 21 toh Moltuh ahung phah u ahin, Haosa upa hon jana neitah leh ngailutna neitah in, Vohchal tuhnga khat ana thapeh uvin, jan khat beh geh din analho uve. Hinlah kin khohtah khat kaneije, tin jan geh talouvin, bu aneh chai-chaijun, Burma gamgi chin lam ana jontau vin ahi.

Hiche nijan chu ana geh pou pou uleh ajingkah’a hung ding galmi techu ahung tou nau Gari ho geija aban hal-lhah peh diu ahi. T.Bongmol lam alelhun uvin, Moltuh thilsoh ahin hedoh un, ahin le dal pai uve. Hijongleh Manchah pha tah-tah choija Moltuh khole veng’a thilsoh kimaito pi dia hung Nam Sepai T.T @Touthang leh aloiho chu Moltuh phah masang Molpi kho ahung lhun uvin, kikapto na ana kichai tan, amajong mitlhi kitheh in, Moltuh’a Haosa Upa hon jan khat beh geh dia ana tep uva ana noplou chu pona leh geldoh in, kisih in amitlhi ana long in ahi.


MOLTUH GOLLHANG KHAT IN 

THINA ANATOH:

Moltuh kho ahin, Gollhang melhoitah Seingam Touthang kiti khat aum in, amahin 1996 kum bul lam’a Burma Gamgi kom’a um T.Bongmol khomun’a KNA Training ana chaija, damlou jeh’a a-Innkoten, ahung kilepuiju ana hi-e. Ama hi Khosung’a KNA ho ahung tou phat un, aloi apai hochu toh ana kivop jing uve. Hinlah vangset pia galmiten, khosung ahung bulhu phat uchun, amajong panglou theijin akigel tapon ahileh, manchah Sten-gun khat ana peuvin, gal makaijin ana pang’e, Chutia galmite umna lam ana mano lut behseh phat chun, anung’a hung aloi ho chutoh kijahmatna ana umthei tapon, Galmi khut’a thi tei ding ahi phat chun, aloi ngaitah Seiboi chun Galmi khut’a thi thou thou ding tin, galmi khut’a athisang in, tin aman, ana kaplih tan ahi.

Khonung in, Sepai holeh NSCN-IM hochun, alongdamsa chu ahin kipoh doh un, KNA lamkai khat kakaplih uve tin, news ah anaso uvin, hinlah Sepay hon ajousei nau jum ana kikhu jou dehpouvin, Gl.Seingam Touthang longdamsa jong chu Imphal Chingmeirong Public Cemetry ah; KSO ho makainan, vuiliem ana hitai.


KNA HON KHOSUNG ADALHAH 

ULEH BSF HO HUNG TOU:

NSCN-IM ten Moltuh khole veng suhmang ding tohgon aneiju, alosap jou 1996 December Christmas lai tah in, Border Security Force ( BSF) ho Moltuh Post a tou din Company khat ahung kitol lut kit tauvin, ahi. Chu phat in, khosung’a um Nam Sepai kineppi umtah KNA hochu khopam ah; ana kidal khin uvin, sepay hon Moltuh post ale toupha diu ahi phat chun, amaho jong Tactical HQ lam ah ana kile tauvin ahi.

Hetding: 1992-1997 Kuki-Naga Gal sung ahin, Moltuh akon Sopi mi-9 jen in ahinkho anachanlo uvin ahi. Amaho chu ahileh Numei mi-4 pasal-5 ahiuve. Hiche lah ahin, naosen khat, gollhang mini, Upa mini, chuleh Tehse nileh Nupi mini ahi uvin, anoi ahin, aminlhing’u leh athikum’u anavekit’u hite:


Sl.No. Min Kum Date

01  - Letkhongam Touthang   (65)  8-10-1992.

02 - Nu Sontin  Touthang (60)  8-10-1992

03 - Nu Lhingkhotin   (48)  8-10-1992.

04 - Doukhosei Touthang  (28)  8-10-1992

05 - Nu Tinkhohoi Touthang  (20)  8-10-1992

06 - Baby Tingneng   (2)   8-10-1992

07 - Gl.Khaithong Touthang   (20)   4-07-1994

08 - Pu Jamkhongam Touthang  (40) 9-05-1995

09 - Gl Seingam Touthang (21) 4-09-1996 

 

MOLTUH  ANA HUHDOH KNA 

NAM SEPAI HO HINKHO :

Kuki National Army (KNA) Kuki Army galhang adeh’a Moltuh tedia suhmil theilou ahinkho it-cha lou hel’a Moltuh gam leh Go khole veng huhna dia pan anala ho hinkho beijong aum tauvin,ama ho hinkho ana vekit’u hite.

(i) Hemgoulen Haokip hi New Samtal mun’a tournament ahung Haika nungah khat ahel anoplou jeh in, Nampi huhdoh nadia achoi manchah G-3 chun hiche nungah melhoitah nuchu ana kaplih tan ahileh; Organisation dan kal’a chon ana hitah jeh chun, New Samtal akon in athina ding mun chan keng in anajot in, chujouvin, akivuina ding Lei Ko ana kilaijin, kaplih ana hitai.

(ii) Moltuh kibulhu nikho’a ahinkho itcha louhel’a pan anala Gollhang Seiboi touthang hi ahileh Chandel District Lonpi mun’a Indian Army hon KNA ho ahung bulhu na uva ana kaplih tauve.

(iii) Burma Army akon hung jamdoh’a Kuki Army khat dia hung kipedoh Gollhang Momong chu ahileh Gal kichaija Organisation kah’a kihetkhel jeh in, KNA sung ah; ahinkho ana chanlo kittai.

(iv) Gollhang Ngamcha chu ahileh dammo jeh in aleiset hinkho ana beitai.

(v) Mr Thongmang Touthang vang tuni geijin adam nalaijin, amahi KNA angah’a Inn mun’a kichol ahitai. 

Moltuh mun’a Section Comman anahi 

Mr Thangboi Kuki vang hoija um hitam/ hiche thu kisut chan in, ama hi adam nalai ham? Athi hitam het ahitapoi. 


Achainan; Hiche Moltuhte thohgim naleh genthei na thusim hi japi vetthei dia Documentary Film a bol doh tei ding tohgon ahi kit in ahi, hinlah Namsung’a kilung khatna aum lou jeh in, akho le veng gamle lei mun tah’a Film shooting bol ding chu ana hahsa jeptan, thusim ijakai jih chaisa ahitah vang in, phat chomkhat ahung kivo haijin, tuni chan in aban akichal lha thei tapoi. Hijongleh Kuki namsung’a kingailutnan vai ahin hop kitteng leh kapen nagam leh kachen kho chuleh kapute kapate thigam naleh 1992-1997 sung’a Moltuhte genthei naho vethei dia Documentaty Film khat beh hinbol doh tei ding hi kalungtup chu ahi jing nalaije.

 Keima jeng jong Gal kipat 1992 ahi kumkhat bep kana hina laijin, Naga gallai thilsoh vang kana hetapoi. Hijongleh Moltuh te thusim hi Naga Gal hung kihasei patna jong ana hijeh’a Kuki nam sung’a suhmil theilou thusim khat ahi jeh in, 

Pu te Pate ho’a kon ahet kham kham'u hung kila khom’a hung kisun lut ahi in,

 Sutkhel seikhel, abulhing lal aumleh kingaidam’u hiute. 

 Kaki Pah e


Tukhang 

Moltuh Vangkho Umdan.

Comments

Popular posts from this blog

KUKI HILLS : KUKI TERRITORY

  Kukis’ Full and Undeniable Claim Over the Kuki Hills: A Historical Assertion from 641 CE to the Present Throughout the rugged terrain of the Indo-Burma frontier, a resilient people have long made their home in what is today commonly referred to as the Kuki Hills—a region encompassing parts of present-day northeast India, northwest Myanmar, and southeastern Bangladesh. The Kukis, comprising over fifty distinct tribes such as the Thadou, Zou, Hmar, Paite, Simte, Kom, Gangte, and others, have lived for centuries in these hills, defending their culture, territory, and way of life. Despite modern political boundaries and frequent attempts to diminish their historical claims, the Kuki people maintain a legitimate, ancestral, and uninterrupted connection to their land. This claim is not founded merely on sentiment but is deeply rooted in history, stretching as far back as the 7th century. The First Historical Mention: 641 CE in Tripura The earliest recorded mention of the Kukis appears ...

WAR IN MYANMAR

  Monywa Township Luckily, Powered by Blogger. The fire was killed by the army at the army of the army at the fire of a grandmother killed at least 50 homes Yangon, March 1 Sagaing Division Lucky, Monywa Township Local people told the Rangoon New Night agency that a grandmother's death was burnt down by the terrorist villages in the village of Kenuk. From around 7:00 am on February 29, the military began burning the village of Turah Kone village, and the villagers were re-burnt down the village of Turah Kone village. "The army burned it. A grandmother who was not about to run on the fire. The fire was not left in the fire." The terrorist army was the artillery of the Kyaukphyu. About 80 goats have been killed in a fire.

MOONLIGHT IN ZALENGAM : A KUKI BEAUTIFUL LADY

  Chapter 1 - A Girl Named Ahsi Kim Writer- GaryThangboi Haokip The first rays of dawn stretched over the misty hills and spilled through the windows of Ahsi Kim's small home. She awoke as the morning cockerels crowed their greeting to the new day. Though exhausted from another restless night, Ahsi rose without complaint and set about her morning chores. Outside, dewdrops dotted blades of grass like miniature jewels. Ahsi breathed in the fresh scent of the earth, allowing nature's quiet beauty to soothe her tired mind, if only for a moment. Her eyes drifted to the neighbouring homes nestled together up the sloping village road, smoke already rising from kitchen fires. In the distance, fuzzy outlines of the tallest hills blurred into the pale sky. This tranquil landscape had been Ahsi's whole world for as long as she could remember. Nestled deep in the rugged Kuki hills, the tight-knit community of Zalengam carried on as it always had, undisturbed by the changes sweepin...